Ch-4-Janani Tulyavatsala Class-10-sanskrit- (Shemushi-2)
Ultimate NCERT Solutions for Ch-4-Janani Tulyavatsala
Updated Solution 2025-2026 Updated Solution 2025-2026
NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit-Shemushi-2
(चतुर्थ: पाठ: जननी तुल्यवत्सला)
( प्रश्न उत्तर, योग्यताविस्तार, भावविस्तार, विशेषण-विशेष्य, सन्धिं )
Ch-4-Janani Tulyavatsala
(NCERT Book)
अभ्यासः
1. एकपदेन उत्तरं लिखत।
(क) वृषभः दीनः इति जानन्नपि कः तं नुद्यमान: आसीत्
उत्तर: (क) कृषकः।
(ख) वृषभः कुत्र पपात?
उत्तर: (ख) क्षेत्रे।
(ग) दुर्बले सुते कस्याः अधिका कृपा भवति?
उत्तर: (ग) मातुः।
(घ) कयोः एकः शरीरेण दुर्बलः आसीत्?
उत्तर: (घ) बलीवर्दयोः।
(ङ) चण्डवातेन मेघरवैश्च सह कः समजायत?
उत्तर: (ङ) प्रवर्षः।
2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत-
(क) कृषकः किं करोति स्म?
उत्तर: क) कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रं कर्षति स्म।
(ख) माता सुरभिः किमर्थं अश्रूणि मुञ्चति स्म?
उत्तर: ख) माता सुरभिः पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अश्रूणि मुञ्चति स्म।
(ग) सुरभिः इन्द्रस्य प्रश्नस्य किमुत्तरं ददाति?
उत्तर: ग) सुरभिः प्रत्यवोचत् – “सर्वेषु अपत्येषु जननी तुल्यवत्सला एव तथापि दुर्बले सुते मातुः अभ्यधिका कृपा सहजैव” इति।
(घ) मातुः अधिका कृष्णा कस्मिन् भवति?
उत्तर: घ) मातुः अधिका कृपा दुर्बले सुते भवति।
(ङ) इन्द्रः दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुम् किं कृतवान्?
उत्तर: ङ) इन्द्रेण दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुम् अचिरादेव वृष्टिः आरब्धा।
(च) जननी कीदृशी भवति?
उत्तर: च) जननी सर्वेषु अपत्येषु तुल्यवत्सला भवति।
(छ) पाठेऽस्मिन् कयोः संवादः विद्यते?
उत्तर: छ) अस्मिन् पाठे सुरभेः वासवस्य च (सुरभिवासवयोः) संवादः विद्यते।
3. ‘क’ स्तम्भे दत्तानां पदानां मेलनं ‘ख’ स्तम्भे दत्तैः समानार्थकपदैः कुरुत-
(क) स्तम्भ (ख) स्तम्भ
(क) कृच्छ्रेण (i) वृषभः
(ख) चक्षुर्भ्याम् (ii) वासवः
(ग) जवेन (iii) नेत्राभ्याम्
(घ) इन्द्रः (iv) अचिरम्
(ड) पुत्राः (v) द्रुतगत्या
(च) शीघ्रम् (vi) काठिन्येन
(छ) बलीवर्दः (vii) सुताः
उत्तर: 3
(क) कृच्छ्रेण (vi) काठिन्येन
(ख) चक्षुर्थ्याम् (iii) नेत्राभ्याम्
(ग) जवेन (v) द्रुतगत्या
(घ) इन्द्रः (ii) वासवः
(ड) पुत्राः (vii) सुताः
(च) शीघ्रम् (iv) अचिरम्
(छ) बलीवर्दः (i) वृषभः
4. स्थूलपदमावृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(क) सः कृच्छ्रेण भारम् उद्वहति।
(ख) सुराधिप: ताम् अपृच्छत्।
(ग) अयम् अन्येभ्यो दुर्वलः।
(घ) घेनूनाम् माता सुरभिः आसीत्।
(ङ) सह्स्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि सा दुःखी आसीत्।
उत्तर: 4 प्रश्ननिर्माणं
(क) सः कथं भारम् उद्वहति?
(ख) कः ताम् अपृच्छत्?
(ग) अयम् केभ्यः दुर्बलः?
(घ) कासां माता सुरभिः आसीत्?
(ङ) कति पुत्रेषु सत्स्वपि सा दुःखी आसीत्।
5. रेखांकितपदे यथास्थानं सन्धिं विच्छेदं वा कुरुत-
(क) कृषकः क्षेत्रकर्षणं कुर्वन् + आसीत्।
(ख) तयोरेकः वृषभः दुर्बलः आसीत्।
(ग) तथापि वृषः न + उत्थितः।
(घ) सत्स्वपि बहुषु पुत्रेषु अस्मिन् वात्सल्यं कथम्?
(ङ) तथा + अपि + अहम् + एतस्मिन् स्नेहम् अनुभवामि।
(च) मे बहूनि + अपत्यानि सन्ति।
(छ) सर्वत्र जलोपप्लवः सञ्जातः।
उत्तर: 5
(क) कुर्वन्नासीत्।
(ख) तयोः + एकः।
(ग) नोत्थितः।
(घ) सत्सु + अपि।
(ङ) तथाप्यहमतस्मिन्।
(च) बहून्यपत्यानि।
(छ) जला + उपप्लवः।
6. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखांकितसर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्-
(क) सा च अवदत् भो वासव! अहम् भृशं दुःखिता अस्मि।
(ख) पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहम् रोदिमि।
(ग) सः दीनः इति जानन् अपि कृषकः तं पीडयति।
(घ) मे बहूनि अपत्यानि सन्ति।
(ङ) सः च ताम् एवम् असान्त्वयत्।
(च) सहस्रेषु पुत्रेषु सत्स्वपि तव अस्मिन् प्रीतिः अस्ति।
उत्तर: 6
(क) ‘इति सर्वनामपदं’ सुरभये प्रयुक्तम्।
(ख) ‘अहम्’ इति सर्वनामपदं सुरभये प्रयुक्तम्।
(ग) ‘सः’ इति सर्वनामपदं वृषभाय प्रयुक्तम्।
(घ) ‘मे’ इति सर्वनामपदं सुरभये प्रयुक्तम्।
(ङ) ‘सः’ इति सर्वनामपदं इन्द्राय प्रयुक्तम्।
(च) ‘तव’ इति सर्वनामपदं सुरभये प्रयुक्तम्।
7. ‘क’ स्तम्भे विशेषणपदं लिखितम् ‘ख’ स्तम्भे पुनः विशेष्यपदम् । तयोः मेलनं कुरुत-
(क) स्तम्भ (ख) स्तम्भ
(क) कश्चित् (i) वृषभम्
(ख) दुर्बलम् (ii) कृपा
(ग) क्रुद्धः (iii) कृषीवलः
(घ) सहस्राधिकेषु (iv) आखण्डलः
(ङ) अभ्यधिका (v) जननी
(च) विस्मितः (vi) पुत्रेषु
(छ) तुल्यवत्सला (vii) कृषकः
उत्तर: 7
(क) कश्चित् (vii) कृषकः
(ख) दुर्बलम् (i) वृषभम्
(ग) क्रुद्धः (iii) कृषीवलः
(घ) सहस्राधिकेषु (vi) पुत्रेषु
(ङ) अभ्यधिका (ii) कृपा
(च) विस्मितः (iv) आखण्डलः
(छ) तुल्यवत्सला (v) जननी
योग्यताविस्तारः
प्रस्तुत पाठ्यांश महाभारत के वनपर्व के दशम् अध्याय से उद्धृत है। महाभारत के विषय में प्रसिद्ध है कि इसमें वर्णित विषय अन्यत्र भी मिल सकते हैं किन्तु जो कोई भी विषय यहाँ वर्णित नहीं है वह अन्यत्र कहीं भी प्राप्त नहीं हो सकता । इसके रचयिता महर्षि वेदव्यास ने स्वयं कहा है-
“धर्मे अर्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ।
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित्॥“
अर्थात्- धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष – इन पुरुषार्थ-चतुष्टय के बारे में जो बातें यहाँ हैं वे अन्यत्र भी मिल सकती हैं परन्तु जो कुछ यहाँ नहीं है वह अन्यत्र कहीं भी उपलब्ध नहीं है।
यद्यपि माता के लिए सारी सन्तान समानरूपेण प्रिय होती हैं, उसके हृदय में अपनी सभी सन्तानों के प्रति समान प्रेम होता है किन्तु उसकी जो सन्तान कमजोर होती है उसके प्रति माता के मन में अतिशय प्रेम होता है। उपरोक्त पाठ में मानवीय मूल्यों की पराकाष्ठा दिखाई गई है।
संस्कृत साहित्य में माता का स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण रूप में वर्णित है। भारतीय संस्कृति में ‘गौ’ का स्थान भी अत्यंत उत्कृष्ट माना गया है। अनादिकाल से ही ‘गौ’ को महत्त्वपूर्ण स्थान दिया गया है । हमारे यहाँ सभी इच्छित वस्तुओं को देने की क्षमता गाय में बताई गई है – इस विषय को संस्कृत साहित्य में वर्णित कामधेनु की संकल्पना से ही समझा जा सकता है। कामधेनु के बारे में यह प्रसिद्ध है कि उनके सामने जो भी इच्छा व्यक्त की जाती है वह तत्काल फलवती हो जाती है।
संस्कृत साहित्य के कवि सम्राट् महाकवि कालिदास के रघुवंश में गोसेवा का महत्त्व अत्यंत सुन्दर शब्दों में वर्णित है । वहाँ वर्णित सन्तान प्राप्ति की कामना से राजा दिलीप द्वारा कामधेनु नन्दिनी की सेवा और उसकी प्रसन्नता से प्रतापी पुत्र प्राप्त करने की कथा विश्व भर में प्रसिद्ध है । आज भी गाय की उपयोगिता और उसका सम्मान प्रायः सर्वस्वीकृत ही है। भोजन पकाते समय पहली रोटी गाय के लिए निकालना सभी गृहस्थी अपना धर्म मानते हैं ।
