Ch-10-Anyoktayah, Class-10-sanskrit- (Shemushi-2)

Ultimate NCERT Solutions for Ch-10-Anyoktayah

Updated Solution 2025-2026                               Updated Solution 2025-2026

NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit-Shemushi-2
 (दशम: पाठ: अन्योक्तयः)
( प्रश्न उत्तर, योग्यताविस्तार, भावविस्तार, विशेषण-विशेष्य, सन्धिं )

Ch-10-Anyoktayah

(NCERT Book)
अभ्यासः 

1. एकपदेन उत्तरं लिखत।

(क) कस्य शोभा एकेन राजहंसेन भवति?

उत्तर: (क) सरसः।

(ख) सरसः तीरे के वसन्ति?

उत्तर: (ख) बकाः।

(ग) कः पिपासितः म्रियते?

उत्तर: (ग) चातकः।

(घ) के रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते?

उत्तर: (घ) भृङ्गाः।

(ङ) अम्भोदाः कुत्र सन्ति?

उत्तर: (ङ) गगने।


2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत-

(क) सरसः शोभा केन भवति?

उत्तर: सरसः शोभा राजहंसेन भवति।

(ख) चातकः किमर्थ मानी कथ्यते?

उत्तर: चातकः पिपासितः म्रियते अथवा पुरन्दरं याचते। अतः सः मानी कथ्यते।

(ग) मीनः कदा दीनां गतिं प्राप्नोति?

उत्तर: मीनः सरोवरे संकुचिते दीनां गतिं प्राप्नोति।

(घ) कानि पूरयित्वा जलदः रिक्तः भवति?

उत्तर: नानानदीनदशतानि पूरयित्वा जलदः रिक्तः भवति।

(ङ) वृष्टिषिः वसुधां के आर्द्रयन्ति?

उत्तर: वृष्टिभिः वसुधां अम्भोदाः आर्द्रयन्ति।


3. अधोलिखितवावयेषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) मालाकारः तोयैः तरोः पुष्टिं करोति।

(ख) भृङ्गाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।

(ग) पतङ्गाः अम्बरपथम् आपेदिरे।

(घ) जलदः नानानदीनदशतानि पूरयित्वा रिक्तोऽस्ति।

(ङ) चातकः वने वसति।

उत्तर: 3

(क) मालाकारः कैः तरोः पुष्टिं करोति?

(ख) भृङ्गाः कानि समाश्रयन्ते?

(ग) के अम्बरपथम् आपेदिरे?

(घ) कः नानानदीनदशतानि पूरयित्वा रिक्तोऽस्ति?

(ङ) चातकः क्व/कुत्र वसति?


4. अधोलिखितयोः श्लोकयोः भावार्थं स्वीकृतभाषया लिखत-

(अ) तोयैरल्यैरपि………………………………………. वारिदेन ||

उत्तर: अ – इन पंक्तियों में कवि अपने श्रम का महत्त्व प्रतिपादित करते हुए कहता है कि माली ग्रीष्म

काल की गर्मी में भी थोड़े-थोड़े जल से प्रतिदिन वृक्षों को सींचता है, उनके पोषण का ध्यान रखता है, वर्षा का जल तो कभी-कभी बरसता है, अतः उससे वृक्षों का पोषण कैसे (अर्थात् नहीं) हो सकता। रोज ध्यान न रखने पर वृक्ष सूख जाएँगे, नष्ट हो जाएँगे। इस प्रकार अपने परिश्रम से ही कोई भी कार्य सफल हो सकता है, उसके बिना कार्य सफल होना कदापि संभव नहीं ।

(आ) रे-रे चातक! ………………………………………………. दीनं वचः ॥

उत्तर: आ – प्रस्तुत श्लोक में कवि पाठकों के सामने स्वाभिमान के महत्त्व को प्रतिपादित करना चाहता है।

चातक अत्यंत स्वाभिमानी है। उसके बारे में प्रसिद्ध है कि या तो वह इन्द्र देवता के बरसते हुए जल ‘वर्षा’ का पानी पीता है अन्यथा वह प्यासा प्राण त्याग देता है। इसलिए मनुष्य को आवश्यकता के समय में भी उससे ही प्रार्थना करनी चाहिए जिससे प्रार्थना या याचना पूर्ण होने की आशा हो, हरेक के सामने दीन-हीन वचन बोलने से कोई लाभ नहीं होता।


5. अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयं लिखत-

(अ) आपेदिरे ……………………………………………… कतमां गतिमभ्युपैति।

उत्तर: अ – पतङ्गाः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे, भृङ्गाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते। सरः त्वयि सङ्कोचम् अञ्चति, हन्तः दीनदीनः मीनः नु कतमां गतिम् अभ्युपैतु ॥

(आ) आश्वास्य …………………………………………………………. सेव तवोत्तमा श्रीः॥

उत्तर: आ – तपनोष्णतप्तम् पर्वतकुलम् आश्वास्य उधामदावविधुराणि काननानि च (आश्वास्य) नानानदीनदशतानि पूरयित्वा च हे जलद ! यत् रिक्तः असि तव सा एवं उत्तमा श्रीः ॥


6. उदाहरणमनुसृत्य सन्धिं/सन्धिविच्छेदं वा कुरुत-

         (i) यथा – अन्य                            +              उक्तयः        =      अन्योक्तयः

उत्तर- (क) निपीतानि                         +              अम्बूनि        =      निपीतान्यम्बूनि

           (ख) कृत                                    +              उपकारः       =      कृतोपकारः

           (ग) तपन                                     +             उष्णतप्तम्    =      तपनोष्णतप्तम्

           (घ) तव                                        +              उत्तमा             =      तवोत्तमा

           (ङ) न                                          +              एतादृशाः        =      नैतादृशाः


           (ii) यथा- पिपासितः                 +              अपि                  =      पिपासितोऽपि

उत्तर- (क) कः                                       +              अपि                 =      कोऽपि

           (ख) रिक्तः                                   +              असि                =      रिक्तोऽसि

           (ग) मीनः                                      +              अयम्                =      मीनोऽयम्

           (घ) सर्वे                                         +              अपि                  =      सर्वेऽपि


     (iii) यथा- सरसः                               +              भवेत्                  =      सरसोभवेत्

उत्तर- (क) खगः                                    +              मानी                   =      खगो मानी

           (ख) मीनः                                    +              नु                          =       मीनो नु

           (ग) पिपासितः                              +              वा                        =       पिपासितो वा

           (घ) पुरतः                                       +              मा                         =      पुरतो मा


(iv) यथा-मुनिः                                        +              अपि                     =      मुनिरपि

उत्तर- (क) तोयैः                                      +              अल्पैः                   =      तोयैरल्पैः

           (ख) अल्पैः                                   +              अपि                      =      अल्पैरपि

          (ग) तरोः                                         +              अपि                       =      तरोरपि

          (घ) वृष्टिभिः                                  +              आर्द्रयन्ति              =      वृष्टिभिरार्द्रयन्ति


7. उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितैः विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत-

        विग्रहपदानि                                                           समस्तपदानि

यथा- पीतं च तत् पङ्कजम्                                =              पीतपङ्कजम्

उत्तर-

    (क) राजा च असौ हंसः                              =              राजहंसः

    (ख) भीमः च असौ भानुः                           =              भीमभानौ

    (ग) अम्बरम् एव पन्थाः                               =             अम्बरपथम्

    (घ) उत्तमा च इयम् श्रीः                               =              उत्तमश्रीः

    (ङ) सावधानं च तत् मनः तेन                   =               सावधानमनसा


योग्यताविस्तारः

कविपरिचय: इस पाठ की 1-5 सूक्तियाँ (प्रथम पाँच) पण्डितराज जगन्नाथ विरचित ‘भामिनीविलासः’ नामक गीतिकाव्य से संकलित हैं। पण्डितराज जगन्नाथ संस्कृत साहित्य के मूर्धन्य एवं सरस कवि थे। इन्हें शाहजहाँ नामक मुगलशासक ने अपनी राजसभा में सम्मानित किया था। पण्डितराज जगन्नाथ द्वारा रचित तेरह (13) कृतियाँ प्राप्त होती हैं-गङ्गालहरी, अमृतलहरी, सुधालहरी, लक्ष्मीलहरी, करुणालहरी, आसफविलासः, प्राणाभरणम्, जगदाभरणम्, यमुनोवर्णनम्, रसगङ्गाधरः, भामिनीविलासः, मनोरमाकुचमर्दनम् तथा चित्रमीमांसाखण्डनम् । इनमें से ‘भामिनीविलासः’ नामक ग्रन्थ विविध पद्यों का संग्रह है।

महाकविः माघः इस पाठ का छठा श्लोक महाकवि माघ विरचित ‘शिशुपालवधम्’ से लिया गया है। संस्कृत साहित्य में महाकवि माघ विरचित एक ही महाकाव्य प्राप्त होता है ‘शिशुपालवधम्’ और एक ही काव्य लिखकर ‘माघ’ ने महाकवि के यश को प्राप्त कर लिया।

भर्तृहरिः इस पाठ का सातवाँ श्लोक आचार्य भर्तृहरि विरचित ‘नीतिशतकम्’ से उद्धृत है। संस्कृत साहित्य में आचार्य भर्तृहरि विरचित तीन कृतियाँ उपलब्ध होती हैं- शृङ्गारशतकम्, नीतिशतकम् तथा वैराग्यशतकम्। इनकी रचना ‘नीतिशतकम्’ संस्कृत साहित्य में अत्यंत प्रसिद्ध है।

 

Scroll to Top