Ch-9-Bhukampavibheeshika, Class-10-sanskrit- (Shemushi-2)
Ultimate NCERT Solutions for Ch-9-Bhukampavibheeshika
Updated Solution 2025-2026 Updated Solution 2025-2026
NCERT Solutions for Class 10 Sanskrit-Shemushi-2
(नवमः पाठः भूकम्पविभीषिका)
( प्रश्न उत्तर, योग्यताविस्तार, भावविस्तार, विशेषण-विशेष्य, सन्धिं )
Ch-9-Bhukampavibheeshika
(NCERT Book)
अभ्यासः
1. एकपदेन उत्तरं लिखत।
(क) कस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती?
(ख) कीदृशानि भवनानि धाराशायीनि जातानि?
(ग) दुर्वार-जलधाराभिः किम् उपस्थितम्?
(घ) कस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति?
(ङ) कीदृशाः प्राणिनः भूकम्पेन निहन्यन्ते?
उत्तर: 1 –
(क) भूकम्पस्य।
(ख) बहुभूमिकानि।
(ग) महाप्लावनदृश्यम्।
(घ) भूकम्पस्य।
(ङ) विवशाः।
2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत-
(क) समस्तराष्ट्रं कीदृशे उल्लासे मग्नम् आसीत्?
उत्तर: क) समस्तराष्ट्रं नृत्य-गीत-वादित्राणाम् उल्लासे मग्नम् आसीत्।
(ख) भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः कः जनपदः आसीत्?
उत्तर: ख) भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः ‘कच्छ’ इति जनपदः आसीत्।
(ग) पृथिव्याः स्खलनात् किं जायते?
उत्तर: ग) पृथिव्याः स्खलनात् महाकम्पनं जायते।
(घ) समग्र विश्वं कैः आतङ्कितः दृश्यते?
उत्तर: घ) समग्रो विश्वः अशान्तपञ्चतत्त्वैः आतंकितः दृश्यते।
(ङ) केषां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते?
उत्तर: ङ) ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते।
3. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(क) भूकम्पविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती।
(ख) वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे, पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते।
(ग) विवशाः प्राणिनः आकाशे पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते।
(घ) एतादृशी भयावहघटना गढवालक्षेत्रे घटिता।
(ङ) तदिदानीम् भूकम्पकारणं विचारणीयं तिष्ठति।
उत्तर: 3
(क) भूकम्पविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं केषु परिवर्तितवती?
(ख) के कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते?
(ग) विवशाः प्राणिनः क्व/कुत्र पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते?
(घ) कीदृशी भयावहघटना गढ़वालक्षेत्रे घटिता?
(ङ) तदिदानीम् किं विचारणीयं तिष्ठति?
4. ‘भूकम्पविषये’ पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदं लिखत।
उत्तर: 4
(क) भौगर्भिक हलचलैः भूकम्पः जायते।
(ख) ‘भूकम्पः’ प्राकृतिकी आपदा अस्ति।
(ग) इयं हि महाविनाशकारी अस्ति।
(घ) मानवः भूकम्पनिवारणे अक्षमः अस्ति।
(ङ) अस्य विषये सार्वभौमिकी जागरूकता करणीया।
5. कोष्ठकेषु दत्तेषु धातुषु निर्देशानुसारं परिवर्तनं विधाय रिक्तस्थानानि पूरयत-
(क) समग्रं भारतं उल्लासे मग्नः …..। (अस् + लट् लकारे)
(ख) भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं ……… (कृ + क्तवतृ + ङीपू)
(ग) क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः ……. । (भू + लङ्, प्रथम पुरुष बहुवचन)
(घ) शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां ……….। (भू + लट्, प्रथम पुरुष बहुवचन)
(ङ) मानवाः ……… यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा? (पृच्छ् + लट्, प्रथम पुरुष बहुवचन)
(च) नदीवेगेन ग्रामाः तदुदरे ……… । ( सम् + आ + विश् + विधिलिङ् प्रथम पुरुष बहुवचन)
उत्तर: 5:
(क) अस्ति
(ख) कृतवती
(ग) अभवन्
(घ) भवन्ति
(ङ) पृच्छन्ति
(च) समाविशेयुः।
6. सन्धिं / सन्धिविच्छेदं च कुरुत-
(अ) परसवर्णसन्धिनियमानुसारम्-
उत्तर: अ
(क) किञ्च = किम् + च
(ख) नगरन्तु = नगरम् + तु
(ग) विपन्नञ्च = विपन्नम् + च
(घ) किन्नु = किम् + नु
(ङ) भुजनगरन्तु = भुजनगरम् + तु
(च) सञ्चयः = सम् + चयः
6. (आ) विसर्गसन्धिनियमानुसारम्-
उत्तर: आ
(क) शिशवस्तु = शिशवः + तु
(ख) विस्फोटैरपि = विस्फोटैः + अपि
(ग) सहस्रशोऽन्ये = सहस्रशः + अन्ये
(घ) विचित्रोऽयम् = विचित्रः + अयम्
(ङ) भूकम्पो जायते = भूकम्पः + जायते
(च) वामनकल्प एव = वामनकल्पः + एव
7. (अ) ‘क’ स्तम्भे पदानि दत्तानि ‘ख’ स्तम्भे विलोमपदानि, तयोः संयोगं कुरुत-
क ख
(क) सम्पन्नम् प्रविशन्तीभिः
(ख) ध्वस्तभवनेषु सुचिरेणैव
(ग) निस्सरन्तीभिः विपन्नम्
(घ) निर्माय नवनिर्मितभवनेषु
(ङ) क्षणेनैव विनाश्य
उत्तर: 7- अ
(क) सम्पन्नम् विपन्नम्
(ख) ध्वस्तभवनेषु नवनिर्मितभवनेषु
(ग) निस्सरन्तीभिः प्रविशन्तीभिः
(घ) निर्माय विनाश्य
(ङ) क्षणेनैव सुचिरेणैव
7. (आ) ‘क’ स्तम्भे पदानि दत्तानि ‘ख’ स्तम्भे समानार्थकपदानि तयोः संयोगं कुरुत-
क ख
(क) पर्याकुलम् नष्टाः
(ख) विशीर्णाः क्रोधयुक्ताम्
(ग) उद्गिरन्तः संत्रोट्य
(घ) विदार्य व्याकुलम्
(ङ) प्रकुपिताम् प्रकटयन्तः
उत्तर: 7 – आ
क ख
(क) पर्याकुलम् व्याकुलम्
(ख) विशीर्णाः नष्टाः
(ग) उद्गिरन्तः प्रकटयन्तः
(घ) विदार्य संत्रोट्य
(ङ) प्रकुपिताम् क्रोधयुक्ताम्
8. (अ) उदाहरणमनुसृत्य प्रकृति-प्रत्यययोः विभागं कुरुत-
यथा-
परिवर्तितवती = परि + वृत् + क्तवतु + ङीप् (स्त्री.)
उत्तर: 8 – अ
(क) धृतवान् = धृ + क़्तवतु
(ख) हसन् = हस् + शतृ
(ग) विशीर्णा = वि + शृ + क्त्त + टाप (स्त्री.)
(घ) प्रचलन्ती = प्र + चल् + शतृ + ङीप् (स्त्री.)
(ङ) हतः = हनू + क्त्त
8.(आ) पाठात् विचित्य समस्तपदानि लिखत-
उत्तर: 8- आ
(क) महत् च तत् कम्पनं महाकम्पनम्
(ख) दारुणा च सा विभीषिका दारुणविभीषिका
(ग) ध्वस्तेषु च तेषु भवनेषु ध्वस्तभवनेषु
(घ) प्राक्तने च तस्मिन् युगे प्राग्युगे
(ङ) महत् च तत् राष्ट्रं तस्मिन् महाराष्ट्रे
योग्यताविस्तारः
भूकम्पपरिचय- यह पाठ ‘भूकम्प’ पर आधारित है। भूमि का कम्पन्न ‘भूकम्प’ कहलाता है। वह बिन्दु भूकम्प का उत्पत्तिकेन्द्र कहा जाता है जिस बिन्दु पर कम्पन्न की उत्पत्ति होती है। कम्पन्न तरंग के रूप में विविध दिशाओं में आगे चलता है। ये तरंगें सभी दिशाओं में उसी तरह फैलती हैं जैसे किसी शांत तालाब में पत्थर के टुकड़ों को फेंकने से तरंगें उत्पन्न होती हैं ।
पृथ्वी पर कुछ स्थान ऐसे हैं जहाँ भूकम्प प्रायः आते ही रहते हैं । उदाहरणतया – प्रशान्त महासागर में चारों ओर के प्रदेश हिमाचल प्रदेश, गंगा एवं ब्रह्मपुत्र का तटीय भाग। इन क्षेत्रों में अनेक भूकम्प आए जिनमें से कुछ तो अत्यधिक भयानक और विनाशकारी थे। ‘सुनामी’ भी एक प्रकार का भूकम्प ही है जिसमें भूमि के भीतर अत्यंत गहराई से तीव्र कम्पन्न उत्पन्न होता है।
यही कम्पन्न समुद्र के जल को काफी ऊँचाई तक तीव्रता प्रदान करता है। परिणामस्वरूप तटीय क्षेत्र सर्वाधिक प्रभावित होते हैं। सुनामी का भीषण प्रकोप 26 दिसंबर 2004 को हुआ जिसकी चपेट में भारतीय प्रायद्वीप सहित अनेक देश आ गए। पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश – इन पाँच तत्त्वों में सन्तुलन बनाए रखने से प्राकृतिक आपदाओं से बचा जा सकता है और इसके विपरीत इन पाँच तत्त्वों के असन्तुलित होने से प्रकृति विनाशकारी हो सकती है तथा सृष्टि विनष्ट हो सकती है।
‘वराहसंहिता’ आदि प्राचीन ग्रन्थों में भी ऋषियों के द्वारा ‘भूकम्प’ का उल्लेख मिलता है जिससे यह स्पष्ट हो जाता है कि ‘भूकम्प’ प्राचीनकाल में भी आते थे तथा ऋषियों को इस विषय का पूरा ज्ञान था। इसके अतिरिक्त प्राचीन ग्रन्थों में भूकम्प के समान अग्निकम्प, वायुकम्प, अम्बुकम्प (जलकम्प) आदि अन्य भी होते हैं। कभी-कभी भूकम्प कल्याणकारी भी होते हैं-ऐसे वर्णन भी हमारे साहित्य में प्राप्त होते हैं।
